Thie furist ist gotes bilidi.

Een heel bekend feit uit de geschiedenis van de Lage Landen is de
grote rondreis die Kroonprins Filips van Spanje (de latere Spaanse
Koning Flips II) in 1549 in opdracht van zijn vader Keizer Karel V
maakte door de Nederlanden. Hij bezocht diverse steden in noord en
zuid. Er werd van die reis een minutieus verslag bijgehouden door een
eigentijds historicus die de prins vergezelde. Dit document wordt dan
ook beschouwd als de eerste betrouwbare beschrijving van de Lage
Landen.

De ontvangst van de kroonprins in de diverse steden verliep nogal
luisterrijk (de Opstand lag nog veraf) en vooral de Gentenaren moeten
er wel een schep geld voor hebben overgehad want zij bouwden niet
minder dan vier triomfbogen. Toen het hoge gezelschap op 13 juli 1549
in de Artveldestad arriveerde waren zij dan ook zeer onder de indruk.
Op drie triomfbogen  waren inscripties aangebracht in respectievelijk
Latijn, Grieks en Hebreeuws. Die talen werden door de meereizende
Spaanse historicus onmiddellijk herkend. Op de vierde triomfboog stond
ook een tekst maar daar begreep de geleerde Juan Christóbal Calvete de
Estrella - zo heette de man - de ballen van. Die tekst was als volgt.

1 Thie furist ist gotes bilidi
2 Salige sint mandt ware wanta thie bisizzent erda
3 Sie sint so sama kuani
4 Selp so thio romani
5 Zi wafane snelle
6 So sint thie thegan alle
7 Salige sint thie that sint miltherze wanta
8 sie folgent miltidum.

Ik heb hier een plaatje van een houtsnede waarop die triomfboog
afgebeeld staat. Ik scan hem even in en dan kunnen jullie hem ook eens
bekijken op volgende urls.

153 kB: http://img442.imageshack.us/img442/7365/scan10001ed3.jpg
(snelle download maar onduidelijke tekst)

of

512 kB: http://img207.imageshack.us/img207/2505/scan10002lt2.jpg
(langere download maar inscripties heel duidelijk te lezen. Klik
eventueel op de afbeelding om te vergroten).

Volgens het boek waaruit ik mijn geleerdheid haal is die tekst
herkenbaar als Oud-Hoogduits en samengesteld uit enkele verzen en wat
proza. Men heeft kunnen achterhalen waar de makers van de triomfboog
die tekst hebben gehaald. Het zou me te ver leiden om daaromtrent uit
te weiden maar één ding is wel duidelijk: de tekst is niet zomaar
lukraak gekozen; men probeerde iets omfloerst te zeggen, stiekem
hopend dat de vorst het niet zou begrijpen want de bedoeling was niet
altijd vleiend. Calvete schijnt wel uitleg gevraagd te hebben en ze
hebben hem verteld wat Filips wou horen, iets positiefs dus. Maar die
van Gent smaakten dan toch het genoegen dat het nét iets anders
betekende.

Kenners hebben uit allerlei gegevens afgeleid dat die tekst gesteld
was in de taal die werd gebruikt ten tijde van Karel de Grote en ook
de omgangstaal geweest moet zijn van de keizer zelf, in de achtse,
negende eeuw dus. Karels naam staat trouwens ook op de triomfboog
zelf.

En dat is het taalkundige aspect dat mij interesseerde en ook
intrigeerde: er zullen wel redenen zijn om dit Oud-Hoogduits te noemen
maar zou de taal in de Lage Landen erg anders geklonken hebben? Ik
denk dat wij er vandaag evenveel (of even weining) van begrijpen als
een Duitser. Hendrik van Vldeke leefde een paar eeuwen later en ook
diens teksten worden zowel in de Nederlandse als Duitse literatuur
angehaald. Waarom zou het met een tekst uit de achtste of negende eeuw
anders zijn?

Ik doe een poging om die regels in modern Nederlands om te zetten. Het
geleerde boek waarover ik het had geeft niet echt een vertaling, wel
een omschrijving en het is bovendien in een vreemde taal gesteld. Ook
wordt er voor een paar regels, namelijk 2 en 7-8 slechts verwezen naar
de Bergrede in Mattheus 5. Maar volgens mij zou de tekst er als volgt
uit kunnen zien.

1 De vorst is het evenbeeld van God.
2 Zalig zijn de zachtmoedigen want zij bezitten de aarde (?)
3 Zij [= orig. 'de Franken] zijn net zo moedig
4 Als ooit de Romeinen waren.
5 Zij blinken uit met de wapens
6 Zo zijn al die krijgers.
7 Zalig zijn de barmhartigen want
8 Zij zullen zelf barmhartigheid ontvangen.

Voor de interpretatie van regels 7-8 val ik maar terug op 'miltherze'
waarin ik 'mild hart' meen te herkennen en dat zou toch op
barmhartigheid kunnen wijzen, niet? Daarom Matt. 5:7 maar van stal
gehaald. Aanvulling, correctie, commentaar welkom.

-- 
Michel